Stan prawny: lipiec 2026.
Wyobraź sobie Marka. Prowadzi jednoosobową firmę budowlaną. Inwestor nie zapłacił za wykonaną pracę – spór wart 180 000 zł trafił do sądu. Sąd skierował sprawę do mediacji. Mediator wystawia rachunek: 3 600 zł (2% wartości sporu). Marka na to nie stać. Czy musi rezygnować z mediacji?
Nie musi. Ale musi wiedzieć, o co i jak wnioskować.
Kiedy zwolnienie jest w ogóle możliwe
Zwolnienie działa wyłącznie w mediacji sądowej – czyli takiej, do której skierował sąd postanowieniem. Jeśli strony same wybrały mediatora przed złożeniem pozwu, żaden przepis nie pozwala sądowi zwolnić ich z honorarium mediatora.
To ważna granica. Prywatna mediacja ma swoją cenę ustaloną umownie. Sąd w nią nie ingeruje.
W mediacji sądowej koszty mediacji zaliczają się do kosztów postępowania sądowego (art. 183⁵ § 3 KPC). To daje podstawę do wnioskowania o zwolnienie.
(Źródła: art. 183⁵ KPC; Rozporządzenie MS z 12 lutego 2026 r., Dz.U. 2026 poz. 170; SO Gliwice, SO Elbląg – strony sądów, lipiec 2026)
Kto może wnioskować
Tylko osoba fizyczna. Przedsiębiorcy prowadzący spółki (sp. z o.o., SA, spółki osobowe) nie mają do tego prawa z mocy art. 102 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.
Marka z naszego przykładu – jako osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą – może wnioskować. Jego kontrahent-spółka już nie.
Kryterium jest jedno: brak możliwości poniesienia kosztów bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu – własnym i rodziny.
Sąd ocenia:
- dochody netto (wszystkie źródła)
- stałe wydatki i zobowiązania kredytowe
- sytuację rodzinną (liczba osób na utrzymaniu)
- majątek (nieruchomości, oszczędności, wartościowe aktywa)
Brak dochodu sam w sobie nie wystarczy, jeśli wnioskodawca ma majątek, który może spieniężyć.
(Źródło: art. 102 ust. 1 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych)
Jak złożyć wniosek – krok po kroku
Krok 1. Formularz oświadczenia majątkowego
Do wniosku dołącza się oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania. Formularz jest ustandaryzowany – dostępny na stronach każdego sądu okręgowego i w Biurze Obsługi Interesantów.
Oświadczenie musi być kompletne. Wniosek złożony przez adwokata lub radcę prawnego bez oświadczenia wraca bez wezwania do uzupełnienia.
Krok 2. Gdzie i kiedy złożyć
Wniosek składa się w sądzie, w którym toczy się sprawa – na piśmie lub ustnie do protokołu. Jeśli strona mieszka poza właściwością tego sądu, może złożyć wniosek w sądzie rejonowym miejsca zamieszkania. Ten przekazuje wniosek dalej.
Wniosek można złożyć na każdym etapie postępowania – przed pierwszym posiedzeniem mediacyjnym lub w jego trakcie.
Krok 3. Termin rozpoznania
Sąd ma 7 dni na rozpoznanie wniosku od jego złożenia lub uzupełnienia braków formalnych.
Krok 4. Co jeśli sąd odmówi
Na postanowienie odmawiające zwolnienia z kosztów przysługuje zażalenie. Złożenie zażalenia jest wolne od opłat sądowych.
(Źródła: art. 102-103 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych; art. 106 ust. 1 tej samej ustawy; SO Rybnik, strona sądu, lipiec 2026)
Wariant skrótowy: zwolnienie od kosztów sądowych już przyznane
Jeśli strona miała już przyznane zwolnienie od kosztów sądowych przed skierowaniem sprawy do mediacji, to zwolnienie automatycznie rozciąga się na postępowanie mediacyjne.
Nie trzeba składać odrębnego wniosku.
To sytuacja częstsza niż się wydaje – dotyczy wielu spraw rodzinnych i pracowniczych, gdzie zwolnienie przyznano na etapie składania pozwu.
(Źródło: SO Piotrków Trybunalski, SO Elbląg – strony sądów; utrwalone orzecznictwo)
Co się dzieje z wynagrodzeniem mediatora, gdy sąd przyzna zwolnienie
Mediator nie traci honorarium. Wynagrodzenie jest tymczasowo pokrywane ze środków Skarbu Państwa. Sąd następnie dochodzi należności od strony zobowiązanej do zapłaty – zwykle tej, która sprawę przegrała.
Jeśli strony przystąpią do mediacji przed wydaniem postanowienia o zwolnieniu, a sąd odmówi – mediator przekazuje rachunek sądowi. Skarb Państwa pokrywa należność tymczasowo.
Dlatego nie warto czekać z przystąpieniem do mediacji na wynik wniosku – termin mediacji wyznaczony przez sąd biegnie niezależnie.
(Źródło: prawnik-mediator.pl, 11.05.2026; art. 183⁵ § 3 KPC)
Granica, której wiele osób nie zna
Zwolnienie od kosztów sądowych – nawet pełne – nie daje automatycznie prawa do mediacji prywatnej bez wynagrodzenia dla mediatora. Zwolnienie działa tylko w mediacji sądowej.
W praktyce: jeśli strony chcą mediować przed złożeniem pozwu, a nie stać ich na mediatora – mogą zwrócić się do organizacji pozarządowych prowadzących mediację nieodpłatną lub z dofinansowaniem (np. przy centrach arbitrażu i mediacji). Ta ścieżka nie jest regulowana ustawowo, ale istnieje w praktyce wielu miast.
Podsumowanie
| Mediacja sądowa | Mediacja prywatna | |
|---|---|---|
| Zwolnienie możliwe? | Tak | Nie |
| Kto może wnioskować? | Tylko osoba fizyczna | – |
| Podstawa | Art. 102 ustawy o kosztach sądowych | Brak |
| Wniosek do | Sąd rozpoznający sprawę | – |
| Termin rozpoznania | 7 dni | – |
| Co z wynagrodzeniem mediatora? | Tymczasowo Skarb Państwa | Płaci strona |
Marek złożył wniosek. Dołączył oświadczenie majątkowe. Sąd przyznał zwolnienie w 5 dni. Mediacja się odbyła. Ugodę podpisano na trzecim posiedzeniu.